Geestelijke begeleiding vandaag en morgen

Jaap van Praag begon zijn werk in een verzuilde samenleving met duidelijke levensbeschouwelijke kaders. Inmiddels is onze wereld ingrijpend veranderd. Maar het zoeken naar een zinvol leven blijft. Net als het streven om oog te hebben voor elkaars behoeften en mogelijkheden. Twee korte betogen over het blijvend belang van geestelijke begeleiding van docentes Carmen Schuhmann en Joanna Woijtkowiak.

Carmen Schuhmann

Carmen Schuhmann

Universitair docente Carmen Schuhmann:
“Ik blijf geïnspireerd door de aansporing van Jaap van Praag”

“Ik verzorg al een paar jaar de mastercursus ‘Humanistische begeleiding: Visies en praktijken’. Ieder jaar vertoon ik aan het begin van deze cursus de documentaire ‘Niets verwachten, alles hopen’, over het pionierswerk van Jaap van Praag (1911-1981) waarin het humanistisch raadswerk van vandaag en morgen is geworteld. Telkens weer blijven de passie, visie en inspiratie van Van Praag aanstekelijk en spreken ze tot de verbeelding.

Van Praag beschrijft humanistisch raadswerk als het begeleiden van mensen bij heroriëntatie op het leven, door aandachtig te luisteren naar en aan te sluiten bij de unieke ander. Maar soms is het volgens hem ook van belang “zonder moraliteit of sentimentaliteit levensmogelijkheden uit te spreken”. En juist dát is volgens mij een belangrijk startpunt bij het denken over de toekomst van geestelijke begeleiding.

Want we hebben te maken met een sterk veranderde maatschappelijke context, vergeleken met de verzuilde samenleving in Nederland na de Tweede Wereldoorlog waarin Jaap van Praag zijn werk begon. Geestelijke begeleiding vindt plaats in een globaliserende, steeds complexer wordende wereld waarin, ook door technologische ontwikkelingen, de keuzevrijheid alleen maar groter lijkt te worden.

Mensen zijn bijvoorbeeld dikwijls maar een muisklik verwijderd van de meest uiteenlopende vormen van begeleiding, coaching of therapie. Ze hebben steeds meer individuele en collectieve beelden en verhalen rond goed leven tot hun beschikking, waarbij de sturing door gedeelde levensbeschouwelijke kaders afneemt.

We kunnen het zoeken naar zinvol leven aan de hand van die veelheid aan beelden en verhalen, kritisch bekijken. Welke bestaande beelden en verhalen zijn behulpzaam bij het betekenis geven aan persoonlijke ervaring? Zijn er wezenlijke ervaringen die hierbij buiten beeld blijven? Zijn er nieuwe beelden of manieren van vertellen te bedenken die wél recht doen aan deze ervaringen?

Geestelijk begeleiders bieden ruimte om deze vragen samen te onderzoeken. Daarbij is het volgens mij vooral van belang dat ze zich nadrukkelijk ook richten op de sociale omgevingen van de mensen die ze begeleiden. De beelden en verhalen rond goed leven die daarin domineren hebben onherroepelijk hun weerslag op individuele verhalen; ze kunnen levensmogelijkheden inperken of juist faciliteren.

Daar waar humaniteit onder druk staat, waar het unieke en complexe van personen dreigt te verdwijnen achter bepaalde labels of diagnoses, zijn geestelijk begeleiders de aangewezen personen om een kritisch perspectief te vertegenwoordigen. Dat kunnen ze niet alleen op het niveau van het individuele gesprek doen, maar ook op meso- en macroniveau: in de organisaties of in het maatschappelijke debat. Geestelijke begeleiding heeft voor mij een sociaal-politieke dimensie die ik heel belangrijk vind. Juist binnen organisaties en breder, in onze samenleving, is het nodig dat geestelijk begeleiders de aansporing van Van Praag oppakken om levensmogelijkheden uit te spreken.”

Joanna Wojtkowiak

Joanna Wojtkowiak

Universitair docente Joanna Wojtkowiak:
“Rituelen blijven belangrijk”

“Bovenstaande foto heb ik gemaakt tijdens een interlevensbeschouwelijk festival. Het laat een ritueel zien waarbij ballonnen worden losgelaten waar kleine briefjes met boodschappen en wensen aanhangen. Het is voor mij een symbool voor de toekomstige ontwikkelingen van het vak (humanistische) geestelijke begeleiding.

Ik heb dit collegejaar (2013/14) voor het eerst een mastermodule gegeven over rituele begeleiding. In de colleges en werkgroepen vertelden studenten veel inspirerende verhalen over rituele expressie uit hun stage praktijken. Tegelijk waren er ook nog veel vragen, vooral over een eigentijdse, humanistische invulling van rituelen.

Rituelen zijn een bijzondere manier van zinervaring en zinexpressie waarbij vooral de non verbale uitdrukking en beleving van gevoelens wordt benadrukt. Deze krijgen in de huidige, gerationaliseerde maatschappij doorgaans weinig aandacht. Daarnaast creëren rituelen (tijdelijke) gemeenschappen, communitas, volgens de antropoloog Victor Turner, die troost en steun kunnen bieden in tijden waarin de zin van het leven onder druk staat. Juist het samenkomen met anderen kan op momenten van verdriet veel houvast bieden. Maar je kunt rituelen ook goed in je eentje uitvoeren. Ze kunnen zorgen voor bezinning in ons hectische bestaan.

Ik denk dat mensen behoefte blijven hebben aan rituelen, maar dat deze nieuwe vormen moeten aannemen en op een creatieve wijze ingevuld kunnen worden. Een van mijn inspiratiebronnen op het gebied van rituele studies, Ronald Grimes, schrijft: “Rites make transitions memorable and participants more humane” (Grimes, 2002, p. 336). Ik denk dat hier een kern van waarheid in zit: rituelen creëren belangrijke herinneringsmomenten en maken de samenleving humaner. “

Reageer op dit verhaal

Reageer

Je e-mailadres wordt niet getoond. Velden met een * zijn verplicht.

*